พระพุทธเจ้าแห่งการแพทย์: ประวัติและพุทธศิลป์

ในประติมานวิทยา พระองค์ปรากฏเป็นพระพุทธเจ้าที่พระวรกายเรืองรองดั่งศิลาสีน้ำเงิน ประทับบนดอกบัว และทรงถือบาตรในพระหัตถ์ พระองค์ไม่ปรากฏในพระคัมภีร์พุทธศาสนายุคแรกสุด แต่ปรากฏขึ้นภายหลังในมหายาน ในฐานะพระพุทธเจ้าผู้หันพระพักตร์สู่การบรรเทาทุกข์ พระนามในภาษาสันสกฤตว่า ไภษัชยคุรุ (Bhaiṣajyaguru) แปลว่า "ปรมาจารย์แห่งโอสถ" พระนามเต็มคือ ไภษัชยคุรุไวฑูรยประภาราช (Bhaiṣajyaguru-vaiḍūrya-prabhā-rāja) แปลว่า "ราชาแห่งแสงไพฑูรย์ ปรมาจารย์แห่งโอสถ"

คัมภีร์ที่พบในหิมาลัย

พระสูตรต้นกำเนิดของพระองค์ คือพระสูตรพระพุทธเจ้าแห่งการแพทย์ ไม่ได้เหลืออยู่แต่ในฉบับแปลเท่านั้น ต้นฉบับสันสกฤตเขียนบนเปลือกไม้เบิร์ช คัดลอกราวศตวรรษที่ 6–7 ถูกค้นพบเมื่อปี ค.ศ. 1931 ใกล้เมืองกิลกิต ในประเทศปากีสถานปัจจุบัน พร้อมกับคัมภีร์พุทธอื่น ๆ นาลินักษะ ดัตต์ (Nalinaksha Dutt) จัดพิมพ์ในปี ค.ศ. 1939 นี่คือหลักฐานตรงที่สุดว่าการเคารพบูชาพระองค์เดินทางไปตามเส้นทางในเอเชียกลางแล้ว ต่อมาพระสูตรถูกแปลเป็นภาษาจีนหลายครั้ง โดยเฉพาะโดยพระถังซัมจั๋งในปี 650 และโดยพระอี้จิงในปี 707 และยังเป็นส่วนหนึ่งของประเพณีทิเบตด้วย รายละเอียดอยู่ในบทความเรื่องพระสูตร

จะจดจำพระองค์ได้อย่างไร

• พระวรกายสีน้ำเงินเข้ม ซึ่งพระสูตรเปรียบกับไพฑูรย์ (ไวฑูรย์) ในภาพบางภาพ โดยเฉพาะในจีนและญี่ปุ่น พระวรกายเป็นสีทอง
• ประทับนั่งสมาธิ ขัดสมาธิ บนดอกบัว
• พระหัตถ์ซ้ายวางบนตัก ถือบาตรหรือขวดยา คือบาตรน้ำอมฤต
• พระหัตถ์ขวาคว่ำลงในท่าประทานพร มักถือกิ่งสมอ (อรุระ) ผลไม้ที่ใช้ในตำรายาของเอเชีย
• พระเกศาสีน้ำเงิน มีพระอุษณีษะบนพระเศียร และทรงจีวรของพระภิกษุ

พระพุทธเจ้าองค์เดียว หลายพระพักตร์

ในทิเบต สังเยเมนลา (Sangye Menla) ถูกวาดด้วยสีน้ำเงินเข้มข้น ล้อมรอบด้วยพระพุทธเจ้าแห่งการแพทย์อีกเจ็ดองค์ในภาพแบบ "กลุ่มแปดองค์" ในจีน เหยาซือฝัวประทับในพระอุโบสถหลักของวัด มักเป็นพระพุทธเจ้าสามองค์ร่วมกับพระศากยมุนีและพระอมิตาภะ ในญี่ปุ่น ยากูชินโยไร (Yakushi Nyorai) มักทรงถือขวดยาเล็ก ๆ ในพระหัตถ์ซ้าย มีพระโพธิสัตว์สององค์ติดตาม คือ นิกโก (แสงอาทิตย์) และกักโก (แสงจันทร์) และมีแม่ทัพสวรรค์สิบสององค์พิทักษ์ ในเกาหลี คือ ยักซายอรเย ในเวียดนาม คือ ฟัตเซือซือ บทความการเดินทางผ่านประเทศต่าง ๆ ตามรอยการอพยพนี้ทีละช่วง

พระโพธิสัตว์ผู้ติดตามสององค์และบริวาร

พระสูตรกล่าวถึงพระโพธิสัตว์ประธานสององค์ คือพระสูรยประภาและพระจันทรประภา ในจีนเรียกรื่อกวงและเยวี่ยกวง ในญี่ปุ่นเรียกนิกโกและกักโก ในทิเบตคือ Sūryaprabha และ Candraprabha (บัญชีภาษาอังกฤษยังเขียนว่า Suryabhaskara และ Chandrabhaskara) พระไภษัชยคุรุกับพระโพธิสัตว์ทั้งสองรวมเป็นไตรภาคี พระพุทธรูปสำริดขนาดใหญ่ที่วัดยาคุชิจิ (นารา) จัดวางเช่นนี้ รอบไตรภาคีมักมีขุนพลสิบสองตนผู้คุ้มครองพระสูตร บางครั้งมีพระไภษัชยคุรุเจ็ดหรือแปดพระองค์ด้วย

มณฑลห้าสิบเอ็ดองค์

พุทธศาสนาทิเบตพัฒนามณฑลพระไภษัชยคุรุที่สมบูรณ์ นักวิจัยศิลปะหิมาลัยนับได้ห้าสิบเอ็ดองค์ ตรงกลางคือพระไภษัชยคุรุ (บางฉบับเป็นพระปรัชญาปารมิตา) วงในคือพระพุทธเจ้าแปดพระองค์ (พระไภษัชยคุรุเจ็ดพระองค์และพระศากยมุนี) ต่อด้วยพระโพธิสัตว์สิบหกองค์ ธรรมบาลประจำสิบทิศ ขุนพลสิบสองตน และท้าวจตุโลกบาลสี่องค์ มณฑลอาจวาดบนทังกาผืนเดียว หรือเป็นชุด ผืนละองค์ ในจีนยังมีชุดที่เป็นงานปัก ขุนพลสิบสองตนในวงนอกบางครั้งถูกบัญชีระบุผิดเป็นเทพแห่งทรัพย์ (Jambhala หรือ Kubera)

มุทรา

• ในทิเบต: พระหัตถ์ขวาวางบนพระชานุ หงายฝ่าพระหัตถ์ออกในวรทมุทรา (varada) ทรงถือกิ่งสมอไทย (arura, Terminalia chebula) พระหัตถ์ซ้ายบนพระเพลาทรงถือบาตรน้ำอมฤต ตำราแพทย์ทิเบตจัดสมอไทยเป็นสมุนไพรสำคัญที่สุดอย่างหนึ่ง
• ในจีน: มีท่าเดียวกันนี้ มีทั้งพระไภษัชยคุรุทรงถือสถูปหรือแก้วมณี และพระรูปทรงถือไม้เท้า ในวิหารใหญ่ พระองค์มักเป็นหนึ่งใน “พระพุทธเจ้าสามพระองค์” โดยมีพระศากยมุนีอยู่ตรงกลางและพระอมิตาภะอยู่อีกข้าง
• ในญี่ปุ่น: พระหัตถ์ขวาแสดงอภัยมุทรา พระหัตถ์ซ้ายแสดงวรทมุทราและทรงถือหม้อยาเล็ก ๆ พระรูปที่เก่าแก่ที่สุด เช่น ที่วัดยาคุชิจิและวัดโทโชไดจิ ไม่มีหม้อยา หม้อยาแพร่หลายหลังจากคู่มือพิธีกรรมที่เชื่อว่าพระอโมฆวัชระนำเข้ามา
• ในเวียดนาม: พระไภษัชยคุรุมักประทับขัดสมาธิ ทรงถือหม้อยาหรือสถูป และมักประดิษฐานร่วมกับพระอมิตาภะและพระศากยมุนี

หมุดหมายในประวัติศาสตร์ศิลปะ

• กิลกิต (ศตวรรษที่ 6–7): ต้นฉบับสันสกฤตที่พบในปี 1931 แสดงว่าพระสูตรเคยแพร่หลายในเอเชียกลาง ดู การค้นพบที่กิลกิต
• ตุนหวง: ถ้ำโม่เกามีจิตรกรรมฝาผนังภาพพระสูตรพระไภษัชยคุรุสมัยสุยและถังจำนวนมาก แสดงแดนบริสุทธิ์ ปณิธานสิบสองประการ และฉากความตายก่อนวัยอันควรเก้าประการ
• ญี่ปุ่น ศตวรรษที่ 7–8: พระพุทธรูปในหอทองของวัดโฮริวจิและไตรภาคีที่วัดยาคุชิจิแสดงว่าราชสำนักให้ความสำคัญกับการบูชาพระไภษัชยคุรุ ดู จารึกวัดโฮริวจิ
• คาราโคโต (ศตวรรษที่ 12–13): ภาพวาดสมัยเซี่ยตะวันตกซึ่งปัจจุบันอยู่ที่พิพิธภัณฑ์เฮอร์มิเทจผสมผสานรูปแบบจีนและทิเบต ดู คาราโคโต
• ทิเบต ปลายศตวรรษที่ 17: ชุดภาพการแพทย์ที่ผู้สำเร็จราชการซังเย กยัตโซสั่งให้วาด เริ่มด้วยภาพพระไภษัชยคุรุ ดู เดสิ ซังเย กยัตโซ

สีและวัสดุ

สีน้ำเงินของพระวรกายในพระสูตรมาจากไวฑูรย์ แต่จิตรกรแต่ละยุคใช้อะซูไรต์ ลาพิสลาซูลีบด หรือสีผงชนิดอื่น พระพุทธรูปสำริดในจีน ญี่ปุ่น และเกาหลีส่วนใหญ่ปิดทอง หรือปล่อยให้เห็นสีโลหะเข้มอย่างที่วัดยาคุชิจิ ในเกาหลี พระพุทธรูปสมัยชิลลารวมจำนวนมากทรงถือหม้อยาในพระหัตถ์ซ้าย เรื่องวัสดุและสีผงดูได้ใน บทความเรื่องทังกา

อย่าสับสน

มีรูปเคารพบางองค์ที่คล้ายพระไภษัชยคุรุ พระอักโษภยะก็มีสีน้ำเงินและเกี่ยวข้องกับทิศตะวันออก แต่พระหัตถ์ขวาแตะพื้นดินและไม่ได้ทรงถือบาตรยา พระไภษัชยราชในสัทธรรมปุณฑรีกสูตรเป็นพระโพธิสัตว์ ไม่ใช่พระพุทธเจ้า บัญชีของพิพิธภัณฑ์บางครั้งสับสนรูปเคารพเหล่านี้ ดู บทความเรื่องพระไภษัชยราชโพธิสัตว์

อ่านทังกาพระไภษัชยคุรุทีละขั้น

• ดูตรงกลางก่อน: พระพุทธเจ้าสีน้ำเงินประทับขัดสมาธิ ทรงจีวร ดูพระหัตถ์ทั้งสอง พระหัตถ์ขวาประทาน (หงายฝ่าพระหัตถ์ออก มักทรงถือกิ่งสมอไทย) พระหัตถ์ซ้ายทรงถือบาตร
• ต่อไปดูสององค์ที่ยืนหรือนั่งอยู่สองข้าง: พระสูรยประภาและพระจันทรประภา มักสังเกตได้จากดวงอาทิตย์และจันทร์เสี้ยว
• รอบ ๆ และด้านบน: พระไภษัชยคุรุอีกหกพระองค์ แต่ละพระองค์มีสีพระวรกายและมุทราของตน บางครั้งมีพระศากยมุนีด้วย
• หลายผืนวาดครูบาอาจารย์ในสายการสืบทอดไว้ด้านบน และธรรมบาลไว้ด้านล่าง รวมถึงขุนพลสิบสองตน บางครั้งมีผู้อุปถัมภ์ที่สั่งให้วาดภาพด้วย
• ด้านหลังของทังกาเก่าอาจมีมนตร์บรรจุพุทธาภิเษกเขียนด้วยอักษรทิเบต ถ้ามี แสดงว่าภาพนั้นเคยใช้ในการปฏิบัติ

พระพุทธเจ้าเจ็ดพระองค์บนประภามณฑลในญี่ปุ่น

ในญี่ปุ่น ประภามณฑลของพระไภษัชยคุรุมักมีพระพุทธรูปนั่งองค์เล็กหกหรือเจ็ดองค์ขนาดเท่ากัน คือพระไภษัชยคุรุเจ็ดพระองค์ตามฉบับพระอี้จิง ซึ่งเข้าใจว่าเป็นพระไภษัชยคุรุและนิรมาณกายของพระองค์ เมื่อพระหัตถ์หรือหม้อยาหายไปหรือถูกเปลี่ยน รายละเอียดนี้ช่วยให้ระบุพระไภษัชยคุรุได้

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

• พระวรกายสีน้ำเงินไม่ได้พิสูจน์ว่าภาพใช้ลาพิสลาซูลี สีน้ำเงินจำนวนมากเป็นอะซูไรต์หรือสีสังเคราะห์ในภายหลัง
• พระไภษัชยคุรุไม่ใช่บุคคลในประวัติศาสตร์ แต่เป็นพระพุทธเจ้าที่พรรณนาไว้ในคัมภีร์มหายาน
• ธรรมเนียมทิเบตกล่าวว่าคัมภีร์แพทย์สี่ภาคแสดงโดยนิรมาณกายของพระไภษัชยคุรุที่ “ตานาดุก” นี่เป็นกรอบทางคำสอน ไม่ใช่การกำหนดอายุทางประวัติศาสตร์ ดู คัมภีร์แพทย์สี่ภาค

งานสามชิ้นที่ควรไปชมด้วยตาตนเอง

• ถ้ำโม่เกาหมายเลข 220 ตุนหวง: ผนังด้านเหนือวาดในทศวรรษ 640 แสดงแดนบริสุทธิ์ของพระไภษัชยคุรุ มีพระพุทธเจ้ายืนเจ็ดพระองค์ นักดนตรี และนักเต้น เป็นภาพแดนบริสุทธิ์พระไภษัชยคุรุขนาดใหญ่ที่เก่าแก่ที่สุดภาพหนึ่งที่ยังเหลืออยู่ในจีน
• พิพิธภัณฑ์แห่งชาติคย็องจู (เกาหลี): พระไภษัชยคุรุยืนสำริดปิดทองจากวัดแพงนยุลซา ศตวรรษที่ 8 (ชิลลารวม) เป็นสมบัติชาติ พระหัตถ์ทั้งสองหายไป แสดงให้เห็นว่าการระบุพระพุทธรูปยากเพียงใดเมื่อไม่มีสิ่งที่ทรงถือ
• วัดยาคุชิจิ นารา: ไตรภาคีสำริดในหอทอง พร้อมพระสูรยประภาและพระจันทรประภา เป็นผลงานชิ้นเอกของศิลปะการหล่อสำริดในเอเชียตะวันออก ลวดลายบนฐานพระประธานชวนให้นึกถึงเส้นทางการค้าที่เชื่อมญี่ปุ่น จีน และเอเชียกลาง

ในมองโกเลีย พระพุทธรูปสำริดปิดทองของประติมากรซานาบาซาร์ (1635–1723) และสำนักของท่านยังคงเป็นแบบอย่างทางรูปแบบ ดู สำนักซานาบาซาร์

อ่านต่อไป

พระพุทธรูปและทังกาในแคตตาล็อกแสดงความแตกต่างเหล่านี้ได้ดี พระสูตรและอรรถกถาอยู่ในหมวดหนังสือ ภาพวาดโบราณบนเว็บไซต์นี้ (ทังกาทิเบต ภาพวาดคาราโคโตะ จิตรกรรมฝาผนังจีนสมัยหยวน ม้วนภาพญี่ปุ่นสมัยคามากูระ) ล้วนมาจากคอลเลกชันของพิพิธภัณฑ์ พร้อมการให้เครดิตในหน้าข้อมูลทางกฎหมาย

แหล่งอ้างอิง

1. Himalayan Art Resources, Medicine Buddha
2. Himalayan Art Resources, ประติมานวิทยาพระไภษัชยคุรุ
3. วิกิพีเดียภาษาญี่ปุ่น, 薬師如来
4. Raoul Birnbaum, The Healing Buddha (1979)
5. สถาบันวิจัยตุนหวง

ดูแคตตาล็อกทั้งหมด

Lapis ใช้ได้ฟรีและไม่มีโฆษณา คุณสามารถสนับสนุนการดูแลเว็บไซต์ได้