Budda Medycyny: historia i ikonografia

Ikonografia przedstawia Buddę, którego ciało jarzy się jak niebieski kamień przeniknięty światłem; siedzi na lotosie, z misą w dłoni. Nie ma go w najstarszych tekstach buddyjskich: pojawia się później, w Wielkim Wozie (mahajana), jako postać zwrócona ku łagodzeniu cierpienia. Jego sanskryckie imię, Bhaiṣajyaguru, znaczy „mistrz leków”; pełne imię, Bhaiṣajyaguru-vaiḍūrya-prabhā-rāja, „król światła lapis lazuli, mistrz leków”.

Tekst odnaleziony w Himalajach

Jego tekst założycielski, Sutra Buddy Medycyny, nie przetrwała wyłącznie w przekładach. Sanskrycki rękopis na korze brzozowej, skopiowany około VI–VII wieku, został znaleziony w 1931 roku koło Gilgit, w dzisiejszym Pakistanie, wraz z innymi tekstami buddyjskimi; Nalinaksha Dutt opublikował go w 1939 roku. To najbardziej bezpośredni dowód, że kult już wędrował szlakami Azji Środkowej. Sutrę przetłumaczono następnie kilkakrotnie na chiński, zwłaszcza Xuanzang w 650 roku i Yijing w 707, a należy ona także do tradycji tybetańskiej. Szczegóły znajdziesz w artykule o sutrze.

Jak go rozpoznać

• Głęboko niebieskie ciało, które sutra porównuje do lapis lazuli (vaiḍūrya). Na niektórych wizerunkach, zwłaszcza w Chinach i Japonii, ciało jest złote.
• Pozycja medytacyjna, siedząca, ze skrzyżowanymi nogami, na lotosie.
• W lewej dłoni, spoczywającej na kolanach, miska żebracza lub naczynie na lekarstwa: miska z nektarem.
• W prawej dłoni, skierowanej w dół w geście dawania, często gałązka mirobalanu (arura), owocu azjatyckich farmakopei.
• Niebieskie włosy, wypukłość na szczycie głowy (uṣṇīṣa) i szata mnicha.

Jeden Budda, wiele twarzy

W Tybecie Sangye Menla jest malowany w intensywnym błękicie, otoczony siedmioma innymi Buddami Medycyny w kompozycjach „grupy ośmiu”. W Chinach Yaoshi Fo zajmuje miejsce w głównej sali świątyń, często w triadzie z Śakjamunim i Amitabhą. W Japonii Yakushi Nyorai często trzyma w lewej dłoni małe naczynie na lekarstwa; towarzyszą mu dwaj bodhisattwowie, Nikkō (światło słońca) i Gakkō (światło księżyca), a strzeże go dwunastu niebiańskich generałów. W Korei jest to Yaksa Yeorae; w Wietnamie Phật Dược Sư. Artykuł Podróż przez kraje śledzi tę wędrówkę krok po kroku.

Dwaj towarzysze i orszak

Sutra wymienia dwóch głównych bodhisattwów: Wszechogarniający Blask Słońca i Wszechogarniający Blask Księżyca. W Chinach nazywają się Riguang (日光) i Yueguang (月光), w Japonii Nikkō i Gakkō, w Tybecie Sūryaprabha i Candraprabha (katalogi anglojęzyczne piszą też Suryabhaskara i Chandrabhaskara). Z nimi Budda tworzy triadę: tak ułożone są wielkie brązy w Yakushi-ji w Narze. Wokół triady stoją często dwunastu generałów jakszów, opiekunów sutry, a czasem siedmiu lub ośmiu Buddów Medycyny.

Mandala pięćdziesięciu jeden bóstw

Tradycja tybetańska rozwinęła pełną mandalę Buddy Medycyny. Specjaliści od sztuki himalajskiej liczą w niej pięćdziesiąt jeden postaci: w środku Budda Medycyny, a w niektórych wersjach bogini Prajñāpāramitā; dalej wewnętrzny krąg ośmiu Buddów (siedmiu Buddów Medycyny i Śākyamuni), szesnastu bodhisattwów, dziesięć bóstw strzegących kierunków, dwunastu generałów jakszów i czterech królów strażników. Mandale te malowano na jednym płótnie albo w seriach, każdą postać na osobnym obrazie; w Chinach powstawały też serie haftowane. Dwunastu generałów z zewnętrznego kręgu bywa w katalogach źle rozpoznawanych, czasem bierze się ich za Jambhalę lub Kuberę.

Gesty dłoni

• W Tybecie: prawa dłoń spoczywa na kolanie, wnętrzem na zewnątrz, w geście dawania (varada), i trzyma gałązkę mirobalanu (arura, Terminalia chebula). Lewa dłoń na podołku trzyma czarę z nektarem. Tybetańskie traktaty medyczne przedstawiają arurę jako jedną z głównych roślin swojej farmakopei.
• W Chinach: spotyka się ten sam układ, ale też Buddę trzymającego pagodę lub perłę oraz malowidła, na których niesie kostur pielgrzyma. W głównych salach często występuje w triadzie „trzech Buddów”, ze Śākyamunim pośrodku i Amitābhą po drugiej stronie.
• W Japonii: prawa dłoń wykonuje gest odpędzający strach (semui-in), lewa gest dawania (yogan-in) i trzyma małe naczynie z lekami (yakko). Najstarsze posągi, jak te z Yakushi-ji i Tōshōdai-ji, nie mają naczynia: upowszechnia się ono po przybyciu podręcznika rytualnego przypisywanego Amoghavajrze.

Kilka etapów historii sztuki

• Gilgit (VI–VII wiek): sanskryckie rękopisy sutry, odnalezione w 1931 roku, poświadczają obieg tekstu w Azji Środkowej; zob. odkrycie w Gilgicie.
• Dunhuang: groty Mogao zawierają liczne malowidła ścienne czystej krainy Buddy Medycyny z czasów Sui i Tang. Widać tam jego czystą krainę, śluby i dziewięć przedwczesnych śmierci, namalowane jako sceny.
• Japonia, VII–VIII wiek: posąg ze Złotej Sali Hōryū-ji i triada z Yakushi-ji pokazują znaczenie kultu na dworze; zob. inskrypcję z Hōryū-ji.
• Chara-Choto (XII–XIII wiek): malowidła tanguckie, dziś w Ermitażu, łączą style chińskie i tybetańskie; zob. Chara-Choto.
• Tybet, koniec XVII wieku: za regenta Desi Sangje Gjaco seria tablic medycznych otwiera się wizerunkiem Buddy Medycyny; zob. Desi Sangje Gjaco.

Kolory i materiały

Błękit ciała pochodzi w sutrze od lapis-lazuli, ale malarze używali zależnie od epoki azurytu, mielonego lapisu lub innych pigmentów. W brązach chińskich, japońskich i koreańskich ciało jest najczęściej złocone albo pozostaje ciemnym metalem, jak w Yakushi-ji. W Korei wiele posągów z okresu Zjednoczonej Silli trzyma naczynie z lekami w lewej dłoni. O materiałach i pigmentach zob. artykuł o thangkach.

Nie mylić

Kilka postaci przypomina Buddę Medycyny. Akṣobhya też jest niebieski i związany ze wschodem, ale prawą dłonią dotyka ziemi i nie trzyma czary z lekami. Bhaiṣajyarāja, „król lekarstw” z Sutry Lotosu, jest bodhisattwą, a nie Buddą. Katalogi muzealne czasem mylą te wizerunki; zob. artykuł o Bhaiṣajyarāji.

Jak czytać thangkę Buddy Medycyny, krok po kroku

• Zacznij od środka: niebieski Budda, siedzący, w szacie mnicha. Spójrz na dłonie: prawa daje (wnętrzem na zewnątrz, często z gałązką mirobalanu), lewa trzyma czarę.
• Spójrz na dwie postaci stojące lub siedzące po bokach: bodhisattwów słońca i księżyca, często z tarczą słońca i sierpem księżyca.
• Wokół i powyżej: siedmiu pozostałych Buddów Medycyny, każdy w swoim kolorze i geście, czasem ze Śākyamunim wśród nich.
• U góry wiele obrazów ukazuje nauczycieli linii; u dołu opiekunów, w tym dwunastu generałów jakszów, a czasem fundatorów, którzy zamówili dzieło.
• Na odwrocie dawna thangka może nosić mantrę konsekracyjną w piśmie tybetańskim. Jej obecność świadczy, że obraz służył praktyce.

Siedmiu Buddów na japońskich aureolach

W Japonii aureola posągu Yakushi często nosi sześciu lub siedmiu małych siedzących Buddów tej samej wielkości. Przedstawiają siedmiu Buddów Medycyny z wersji Yijinga, rozumianych jako Yakushi i jego emanacje. Ten szczegół pomaga rozpoznać Yakushi, gdy dłonie lub naczynie zaginęły albo zostały wymienione.

Częste nieporozumienia

• Niebieskie ciało nie dowodzi, że obraz zawiera lapis-lazuli: wiele błękitów to azuryt lub nowsze pigmenty syntetyczne.
• Budda Medycyny nie jest postacią historyczną: to Budda opisany w sutrze Wielkiego Wozu.
• Tradycja tybetańska przedstawia Cztery Tantry Medyczne jako nauczane przez emanację Buddy Medycyny w mieście Tanaduk; to rama nauczania, nie data historyczna. Zob. Cztery Tantry.

Trzy dzieła do zobaczenia na własne oczy

• Dunhuang, grota 220 w Mogao: północna ściana, malowana w latach 640., ukazuje czystą krainę Buddy Medycyny z siedmioma stojącymi Buddami, muzykami i tancerzami. To jeden z najstarszych dużych wizerunków świata Buddy Medycyny w Chinach.
• Muzeum Narodowe w Gyeongju, Korea: stojący Yakushi ze złoconego brązu ze świątyni Baengnyulsa, z VIII wieku (Zjednoczona Silla), jest wpisany na listę skarbów narodowych. Jego dłonie zaginęły, co pokazuje, jak trudno nazwać posąg, gdy brakuje atrybutów.
• Nara, Yakushi-ji: brązowa triada Złotej Sali, z Nikkō i Gakkō, jest jednym z arcydzieł odlewnictwa w brązie w Azji Wschodniej. Cokół środkowego Buddy zdobią motywy przywołujące szlaki łączące Japonię z Chinami i Azją Środkową.

W Mongolii rzeźbiarz Zanabazar (1635–1723) i jego szkoła tworzyli Buddów ze złoconego brązu, których styl pozostaje wzorem; zob. szkołę Zanabazara.

Dalsza lektura

Posągi i thangki w katalogu dobrze pokazują te różnice. Sutra i jej komentarze są w dziale książki. Stare obrazy na tej stronie (thangka tybetańska, obraz z Khara-Khoto, chińskie malowidło z epoki Yuan, japoński zwój z epoki Kamakura) pochodzą z kolekcji muzealnych, ze wskazaniem źródeł w informacjach prawnych.

Źródła

1. Himalayan Art Resources, Medicine Buddha
2. Himalayan Art Resources, ikonografia Buddy Medycyny
3. Japońska Wikipedia, 薬師如来
4. Raoul Birnbaum, The Healing Buddha (1979)
5. Akademia Dunhuang

Zobacz cały katalog

Lapis jest bezpłatny i bez reklam. Możesz wesprzeć jego utrzymanie.