औषधि बुद्ध: इतिहास र प्रतिमा-विज्ञान

प्रतिमाशास्त्रमा उहाँलाई नीलो रत्नझैँ चम्किने शरीर भएका, कमलमा बसेका र हातमा पात्र लिएका बुद्धका रूपमा देखाइन्छ। उनी सबैभन्दा प्राचीन बौद्ध ग्रन्थहरूमा भेटिँदैनन्। उनी पछि महायानमा देखा पर्छन्, दुःखको निवारणतर्फ फर्केको स्वरूपका रूपमा। संस्कृतमा उनको नाम भैषज्यगुरु हो, जसको अर्थ "औषधिका गुरु" हो, र उनको पूरा नाम भैषज्यगुरु-वैडूर्य-प्रभा-राज हो, अर्थात् "वैडूर्यको आभाका राजा, औषधिका गुरु"।

हिमालमा भेटिएको एउटा ग्रन्थ

उनको मूल ग्रन्थ, भैषज्यगुरु सूत्र, अनुवादका रूपमा मात्र बाँचेको छैन। भोजपत्रमा लेखिएको एउटा संस्कृत पाण्डुलिपि, जो लगभग छैटौँ-सातौँ शताब्दीमा प्रतिलिपि गरिएको थियो, सन् १९३१ मा गिलगितनजिक, आजको पाकिस्तानमा, अन्य बौद्ध ग्रन्थहरूसँगै भेटियो। नलिनाक्ष दत्तले सन् १९३९ मा यसको सम्पादन गरे। यो उनको उपासना त्यतिबेलासम्म मध्य एसियाका मार्गहरूमा चलिसकेको थियो भन्ने सबैभन्दा प्रत्यक्ष प्रमाण हो। त्यसपछि सूत्रको चिनियाँ भाषामा धेरै पटक अनुवाद भयो, विशेष गरी सन् ६५० मा ह्वेनसाङले र सन् ७०७ मा यिजिङले, र यो तिब्बती परम्पराको पनि अंश हो। विवरण सूत्रबारेको लेख मा छ।

उनलाई कसरी चिन्ने

• गाढा निलो रङको शरीर, जसलाई सूत्रले वैडूर्यसँग तुलना गर्छ। केही चित्रमा, विशेष गरी चीन र जापानमा, शरीर सुनौलो हुन्छ।
• ध्यानको बसाइ, पलेँटी कसेर, कमलमा।
• काखमा राखिएको देब्रे हातमा भिक्षापात्र वा औषधिको भाँडो, अर्थात् अमृतको पात्र।
• तल फर्केको दायाँ हातमा, दानको मुद्रामा, प्रायः हरेडोको हाँगा (अरुर), एसियाली औषधि-कोषको एक फल।
• निला केश, शिरमा उष्णीष र भिक्षुको चीवर।

एक बुद्ध, धेरै रूप

तिब्बतमा सङ्गे मेनलालाई गाढा निलो रङमा चित्रित गरिन्छ, "अष्टक समूह" का रचनाहरूमा अन्य सात औषधि बुद्धले घेरिएका। चीनमा याओशी फो मन्दिरका मुख्य कक्षमा विराजमान हुन्छन्, प्रायः शाक्यमुनि र अमिताभसँग त्रिमूर्तिमा। जापानमा याकुशी न्योराई प्रायः देब्रे हातमा सानो औषधि-भाँडो समातेका देखिन्छन्। उनीसँग दुई बोधिसत्व हुन्छन्, निक्को (सूर्यको प्रकाश) र गक्को (चन्द्रमाको प्रकाश), र बाह्र दिव्य सेनापतिले उनको रक्षा गर्छन्। कोरियामा उनी याक्सा योरे हुन्, भियतनाममा फात दुओक सु। लेख देशहरूको यात्रा ले यो प्रवासलाई चरण-चरणमा पछ्याउँछ।

दुई सहायक बोधिसत्त्व र अनुचर

सूत्रले दुई प्रमुख बोधिसत्त्वको उल्लेख गर्छ: सूर्यप्रभ र चन्द्रप्रभ। चीनमा तिनलाई रिगुआङ र युएगुआङ भनिन्छ, जापानमा निक्को र गक्को, तिब्बतमा Sūryaprabha र Candraprabha (अंग्रेजी सूचीमा Suryabhaskara र Chandrabhaskara पनि लेखिन्छ)। भैषज्यगुरु र यी दुई मिलेर त्रयी बन्छ: याकुशी-जी (नारा) का ठूला कांस्य मूर्ति यसरी नै राखिएका छन्। त्रयीवरिपरि प्रायः सूत्रका रक्षक बाह्र सेनापति हुन्छन्, कहिलेकाहीँ सात वा आठ भैषज्यगुरु बुद्ध पनि।

एकाउन्न देवताको मण्डल

तिब्बती बौद्ध धर्मले भैषज्यगुरुको पूरा मण्डल विकास गर्‍यो। हिमाली कलाका अनुसन्धाताहरू यसमा एकाउन्न देवता गन्छन्: बीचमा भैषज्यगुरु (केही संस्करणमा प्रज्ञापारमिता), भित्री घेरामा आठ बुद्ध (सात भैषज्यगुरु र शाक्यमुनि), त्यसपछि सोह्र बोधिसत्त्व, दस दिशाका रक्षक, बाह्र सेनापति र चार दिक्पाल राजा। मण्डल एउटै थाङ्कामा बन्न सक्छ, वा शृंखलामा, हरेक चित्रमा एक देवता; चीनमा कढाइका शृंखला पनि छन्। बाहिरी घेराका बाह्र सेनापतिलाई सूचीहरूले कहिलेकाहीँ गल्तीले धनका देवता (Jambhala वा Kubera) भन्छन्।

मुद्राहरू

• तिब्बतमा: दाहिने हात घुँडामा, हत्केला बाहिरतिर वरद मुद्रा (varada) मा, हर्रो (arura, Terminalia chebula) को हाँगा समातेर; देब्रे हात काखमा अमृतपात्र थामेर। तिब्बती चिकित्सा ग्रन्थले हर्रोलाई आफ्ना सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण औषधिमध्ये गन्छन्।
• चीनमा: यही मुद्रा भेटिन्छ, साथै स्तूप वा मणि थामेका भैषज्यगुरु, र खक्खर (भिक्षुदण्ड) भएका मूर्ति पनि। ठूला हलमा उहाँ प्रायः “तीन बुद्ध” मध्ये एक हुनुहुन्छ: बीचमा शाक्यमुनि, अर्कोतिर अमिताभ।
• जापानमा: दाहिने हात अभय मुद्रामा, देब्रे वरद मुद्रामा सानो औषधिपात्र थामेर। सबैभन्दा पुराना मूर्तिमा, जस्तै याकुशी-जी र तोशोदाइ-जीका, औषधिपात्र छैन: यो अमोघवज्रसँग जोडिने अनुष्ठान-पुस्तिकाहरू आएपछि मात्र प्रचलित भयो।
• भियतनाममा: भैषज्यगुरु प्रायः पद्मासनमा बसेर औषधिपात्र वा स्तूप थामेका देखिन्छन्, र प्रायः अमिताभ र शाक्यमुनिसँगै पुजिन्छन्।

कला-इतिहासका केही पडाव

• गिलगित (छैटौँ–सातौँ शताब्दी): 1931 मा भेटिएका संस्कृत पाण्डुलिपिले सूत्र मध्य एसियामा प्रचलित थियो भन्ने देखाउँछन्; हेर्नुहोस् गिलगितको खोज।
• दुनहुआङ: मोगाओ गुफामा सुइ र थाङ कालका भैषज्यगुरु सूत्रका धेरै भित्तेचित्र छन्, जसमा शुद्धभूमि, बाह्र प्रणिधान र नौ अकाल मृत्युका दृश्य छन्।
• जापान, सातौँ–आठौँ शताब्दी: होर्यु-जीको स्वर्ण हलको मूर्ति र याकुशी-जीको त्रयीले राजदरबारले भैषज्यगुरु भक्तिलाई कति महत्त्व दिन्थ्यो भन्ने देखाउँछन्; हेर्नुहोस् होर्यु-जी अभिलेख।
• खारा-खोतो (बाह्रौँ–तेह्रौँ शताब्दी): पश्चिमी सिया कालका चित्र, जुन अहिले हर्मिटेज संग्रहालयमा छन्, चिनियाँ र तिब्बती शैली मिसाउँछन्; हेर्नुहोस् खारा-खोतो।
• तिब्बत, सत्रौँ शताब्दीको अन्त्य: रिजेन्ट साङ्ग्ये ग्यात्सोले बनाउन लगाएको चिकित्सा-चित्र शृंखला भैषज्यगुरुको चित्रबाट सुरु हुन्छ; हेर्नुहोस् देसी साङ्ग्ये ग्यात्सो।

रङ र सामग्री

सूत्रमा बुद्धको शरीरको नीलो रङ वैडूर्यबाट आउँछ, तर हरेक युगका चित्रकारले अजुराइट, पिसेको लाजवर्द वा अन्य रंजक प्रयोग गरे। चीन, जापान र कोरियाका कांस्य मूर्ति धेरैजसो सुनले मोडिएका छन्, वा याकुशी-जीजस्तै गाढा धातु रङमा छन्। कोरियामा एकीकृत सिल्ला कालका धेरै मूर्तिले देब्रे हातमा औषधिपात्र थामेका छन्। सामग्री र रंजकबारे थाङ्काबारे लेख हेर्नुहोस्।

भ्रमबाट बच्नुहोस्

केही रूप भैषज्यगुरुजस्तै देखिन्छन्। अक्षोभ्य पनि नीला छन् र पूर्व दिशासँग जोडिएका छन्, तर उहाँको दाहिने हातले भूमि छुन्छ र उहाँ औषधिपात्र थाम्नुहुन्न। सद्धर्मपुण्डरीक सूत्रका भैषज्यराज बोधिसत्त्व हुनुहुन्छ, बुद्ध होइन। संग्रहालयका सूचीले कहिलेकाहीँ यी रूप मिसाउँछन्; हेर्नुहोस् भैषज्यराज बोधिसत्त्वबारे लेख।

भैषज्यगुरु थाङ्का चरणबद्ध रूपमा पढ्नुहोस्

• पहिले बीचमा हेर्नुहोस्: नीला बुद्ध पद्मासनमा, चीवर लगाएर। दुवै हात हेर्नुहोस्: दाहिने हातले दान दिन्छ (हत्केला बाहिर, प्रायः हर्रोको हाँगासहित), देब्रे हातले पात्र थाम्छ।
• त्यसपछि दुवैतिर उभिएका वा बसेका दुई रूप: सूर्यप्रभ र चन्द्रप्रभ बोधिसत्त्व, जो प्रायः सूर्य-चक्र र अर्धचन्द्रले चिनिन्छन्।
• वरिपरि र माथि: बाँकी छ भैषज्यगुरु बुद्ध, हरेकको आफ्नै शरीर-रङ र मुद्रा, कहिलेकाहीँ शाक्यमुनि पनि।
• धेरै चित्रमा माथि गुरु-परम्पराका आचार्य र तल रक्षक देवता हुन्छन्, बाह्र सेनापतिसहित, कहिलेकाहीँ चित्र बनाउन लगाउने दाता पनि।
• पुराना थाङ्काको पछाडि तिब्बती लिपिमा प्रतिष्ठा-मन्त्र लेखिएका हुन सक्छन्। छन् भने, त्यो चित्र साधनामा प्रयोग भएको संकेत हो।

जापानमा प्रभामण्डलमा सात बुद्ध

जापानमा भैषज्यगुरु मूर्तिको प्रभामण्डलमा प्रायः छ वा सात साना, एउटै आकारका बसेका बुद्ध हुन्छन्। यी यिजिङ संस्करणका सात भैषज्यगुरु बुद्ध हुन्, जसलाई भैषज्यगुरु र उहाँका निर्माण-रूप मानिन्छ। हात वा औषधिपात्र हराउँदा वा फेरिँदा, यो विवरणले मूर्तिलाई भैषज्यगुरुका रूपमा चिन्न मद्दत गर्छ।

सामान्य भ्रम

• बुद्धको नीलो शरीरले चित्रमा लाजवर्द प्रयोग भएको प्रमाणित गर्दैन: धेरै नीला रङ अजुराइट वा पछिका कृत्रिम रंजक हुन्।
• भैषज्यगुरु ऐतिहासिक व्यक्ति होइनन्: उहाँ महायान ग्रन्थमा वर्णित बुद्ध हुनुहुन्छ।
• तिब्बती परम्परा भन्छ कि चार चिकित्सा तन्त्र भैषज्यगुरुको एक निर्माण-रूपले “तनादुक” मा उपदेश गर्नुभयो; यो शिक्षाको ढाँचा हो, ऐतिहासिक मिति होइन। हेर्नुहोस् चार चिकित्सा तन्त्र।

आफ्नै आँखाले हेर्नुपर्ने तीन कृति

• मोगाओ गुफा 220, दुनहुआङ: 640 को दशकमा बनेको उत्तरी भित्ताले भैषज्यगुरुको शुद्धभूमि देखाउँछ, जसमा सात उभिएका बुद्ध, संगीतकार र नर्तक छन्; यो चीनमा बाँकी रहेका सबैभन्दा पुराना ठूला भैषज्यगुरु शुद्धभूमि चित्रमध्ये एक हो।
• ग्योङजु राष्ट्रिय संग्रहालय (कोरिया): बेक्न्युल-सा मन्दिरको आठौँ शताब्दी (एकीकृत सिल्ला) को सुनले मोडिएको कांस्य उभिएको भैषज्यगुरु मूर्ति, राष्ट्रिय सम्पदा। दुवै हात हराएका छन्, जसले हातको वस्तुबिना मूर्ति चिन्न कति गाह्रो छ भन्ने देखाउँछ।
• याकुशी-जी, नारा: स्वर्ण हलको कांस्य त्रयी, सूर्यप्रभ र चन्द्रप्रभसहित, पूर्वी एसियाली कांस्य-ढलाइ कलाको उत्कृष्ट कृति हो। मुख्य मूर्तिको आसनको बुट्टाले जापान, चीन र मध्य एसिया जोड्ने व्यापारमार्गको सम्झना दिलाउँछ।

मंगोलियामा मूर्तिकार जनाबजार (1635–1723) र उनको परम्पराका सुनले मोडिएका कांस्य मूर्ति आज पनि शैलीको आदर्श हुन्; हेर्नुहोस् जनाबजार परम्परा।

थप पढ्नुहोस्

सूचीमा मूर्तिहरू र थाङ्का ले यी भिन्नताहरू राम्ररी देखाउँछन्। सूत्र र यसका टीकाहरू पुस्तकहरू खण्डमा छन्। यस साइटका पुराना चित्रहरू (तिब्बती थाङ्का, खारा-खोतो चित्र, चिनियाँ युआन भित्तिचित्र, जापानी कामाकुरा चित्र-पट) सबै संग्रहालयका सङ्ग्रहबाट आएका हुन्, र श्रेय कानुनी सूचनामा दिइएको छ।

स्रोत

1. Himalayan Art Resources, Medicine Buddha
2. Himalayan Art Resources, भैषज्यगुरुको प्रतिमा-विद्या
3. जापानी विकिपिडिया, 薬師如来
4. Raoul Birnbaum, The Healing Buddha (1979)
5. दुनहुआङ एकेडेमी

पूरा सूची हेर्नुहोस्

Lapis निःशुल्क छ र विज्ञापनरहित छ। तपाईं यसको सञ्चालनमा सहयोग गर्न सक्नुहुन्छ।