Phật Dược Sư: lịch sử và hình tượng
Vị Phật xanh đến từ đâu, làm sao nhận ra chắc chắn, và vì sao mỗi nước lại vẽ Ngài theo cách riêng.
Trong nghệ thuật tạo tượng, Ngài được thể hiện là một vị Phật có thân sáng như viên đá xanh được ánh sáng xuyên qua, ngồi trên hoa sen, tay cầm bát. Ngài không xuất hiện trong những kinh văn Phật giáo sớm nhất: về sau Ngài mới hiện ra trong Đại thừa (Mahāyāna), như một hình ảnh hướng về việc làm vơi bớt khổ đau. Tên tiếng Phạn của Ngài, Bhaiṣajyaguru, nghĩa là «bậc thầy của các phương thuốc»; tên đầy đủ, Bhaiṣajyaguru-vaiḍūrya-prabhā-rāja, nghĩa là «vua ánh sáng lưu ly, bậc thầy của các phương thuốc».
Một bản kinh được tìm thấy ở Himalaya
Bản kinh gốc của Ngài, Kinh Dược Sư, không chỉ còn lại qua bản dịch. Một bản chép tay tiếng Phạn trên vỏ cây bạch dương, được sao chép vào khoảng thế kỷ VI–VII, đã được phát hiện năm 1931 gần Gilgit, thuộc Pakistan ngày nay, cùng các văn bản Phật giáo khác; Nalinaksha Dutt hiệu đính và xuất bản năm 1939. Đó là bằng chứng trực tiếp nhất cho thấy tín ngưỡng này đã lưu hành trên các nẻo đường Trung Á. Sau đó, bộ kinh được dịch sang chữ Hán nhiều lần, đáng kể là Huyền Trang năm 650 và Nghĩa Tịnh năm 707, và cũng có trong truyền thống Tây Tạng. Chi tiết câu chuyện này nằm trong bài về bộ kinh.
Cách nhận ra Ngài
- Thân màu xanh thẳm, mà kinh ví với lưu ly (vaiḍūrya). Trong một số hình tượng, nhất là ở Trung Quốc và Nhật Bản, thân Ngài màu vàng kim.
- Tư thế ngồi thiền, xếp bằng, trên đài sen.
- Tay trái đặt trên đầu gối cầm bát khất thực hoặc bình thuốc: bát cam lộ.
- Tay phải hướng xuống trong thủ ấn ban cho, thường cầm một cành a-lê-lặc (arura), loại quả trong các dược điển châu Á.
- Tóc xanh, phần nhô lên trên đỉnh đầu (nhục kế, uṣṇīṣa) và y áo của chư tăng.
Một vị Phật, nhiều gương mặt
Ở Tây Tạng, Sangye Menla được vẽ màu xanh đậm, quanh Ngài là bảy vị Phật Dược Sư khác trong các bố cục «tám vị». Ở Trung Quốc, Dược Sư Phật ngự trong chính điện các chùa, thường thành bộ ba cùng Śākyamuni và Amitābha. Ở Nhật Bản, Yakushi Nyorai thường cầm một bình thuốc nhỏ ở tay trái; hai vị Bồ Tát Nhật Quang (ánh mặt trời) và Nguyệt Quang (ánh trăng) theo hầu, và mười hai thần tướng hộ vệ. Ở Hàn Quốc, Ngài là Yaksa Yeorae; ở Việt Nam, là Phật Dược Sư. Bài Hành trình qua các nước theo dõi cuộc di chuyển này từng chặng một.
Hai vị Bồ-tát hầu cận và quyến thuộc
Kinh nhắc đến hai vị Bồ-tát đứng đầu: Nhật Quang Biến Chiếu và Nguyệt Quang Biến Chiếu. Ở Trung Hoa gọi là Nhật Quang, Nguyệt Quang; ở Nhật là Nikkō, Gakkō; ở Tây Tạng là Sūryaprabha và Candraprabha (các danh mục tiếng Anh cũng viết Suryabhaskara và Chandrabhaskara). Phật Dược Sư cùng hai vị tạo thành bộ ba: các tượng đồng lớn ở chùa Yakushi-ji (Nara) được bày như vậy. Quanh bộ ba thường có mười hai thần tướng hộ kinh, đôi khi có thêm bảy hoặc tám vị Phật Dược Sư.
Mạn-đà-la năm mươi mốt vị
Phật giáo Tây Tạng phát triển một mạn-đà-la Dược Sư đầy đủ. Các nhà nghiên cứu nghệ thuật Himalaya đếm được năm mươi mốt vị: ở giữa là Phật Dược Sư (có bản là Bát-nhã Phật mẫu), vòng trong là tám vị Phật (bảy vị Dược Sư và Phật Thích-ca), rồi mười sáu Bồ-tát, các vị hộ pháp mười phương, mười hai thần tướng và bốn vị Thiên vương. Mạn-đà-la có thể vẽ trên một bức thangka, hoặc thành bộ, mỗi bức một vị; ở Trung Hoa còn có những bộ thêu. Mười hai thần tướng ở vòng ngoài đôi khi bị danh mục nhầm là thần tài (Jambhala hay Kubera).
Thủ ấn
- Ở Tây Tạng: tay phải đặt trên gối, lòng bàn tay hướng ra ngoài trong ấn thí nguyện (varada), cầm cành a-lê-lặc (arura, Terminalia chebula); tay trái trên gối đỡ bát cam lộ. Các sách y học Tây Tạng xếp a-lê-lặc vào hàng vị thuốc quan trọng nhất của họ.
- Ở Trung Hoa: có cùng tư thế ấy, cũng có Phật Dược Sư cầm tháp hay bảo châu, và tượng cầm tích trượng. Trong chánh điện, Ngài thường là một trong “Tam Bảo Phật”: Phật Thích-ca ở giữa, Phật A-di-đà ở bên kia.
- Ở Nhật Bản: tay phải ấn thí vô úy, tay trái ấn thí nguyện và cầm một bình thuốc nhỏ (yakko). Những tượng cổ nhất, như ở Yakushi-ji và Tōshōdai-ji, không có bình thuốc: bình thuốc chỉ phổ biến sau khi các nghi quỹ được cho là do Bất Không truyền đến.
- Ở Việt Nam: tượng Phật Dược Sư thường ngồi kiết già, tay cầm bình thuốc hoặc tháp, và thường được thờ cùng Phật A-di-đà và Phật Thích-ca.
Vài cột mốc trong lịch sử nghệ thuật
- Gilgit (thế kỷ VI–VII): các bản thảo tiếng Phạn tìm thấy năm 1931 chứng tỏ kinh từng lưu hành ở Trung Á; xem phát hiện ở Gilgit.
- Đôn Hoàng: hang Mạc Cao có nhiều bích họa biến tướng kinh Dược Sư thời Tùy, Đường, vẽ tịnh độ, mười hai đại nguyện và các cảnh chín thứ chết oan.
- Nhật Bản, thế kỷ VII–VIII: tượng ở Kim Đường chùa Hōryū-ji và bộ ba ở Yakushi-ji cho thấy triều đình coi trọng tín ngưỡng Dược Sư; xem minh văn Hōryū-ji.
- Khara-Khoto (thế kỷ XII–XIII): tranh Tây Hạ nay ở bảo tàng Hermitage hòa trộn phong cách Hán và Tây Tạng; xem Khara-Khoto.
- Tây Tạng, cuối thế kỷ XVII: bộ tranh y học do nhiếp chính Sangye Gyatso cho vẽ mở đầu bằng hình Phật Dược Sư; xem Desi Sangye Gyatso.
Màu sắc và chất liệu
Màu xanh của thân Phật trong kinh đến từ lưu ly, nhưng họa sĩ mỗi thời dùng azurit, lapis lazuli nghiền, hoặc các bột màu khác. Tượng đồng ở Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc phần lớn được thếp vàng, hoặc để lộ màu kim loại sẫm như ở Yakushi-ji. Ở Hàn Quốc, nhiều tượng thời Tân La thống nhất cầm bình thuốc ở tay trái. Về chất liệu và bột màu, xem bài về thangka.
Đừng nhầm lẫn
Có vài hình tượng giống Phật Dược Sư. Phật A Súc cũng màu xanh và gắn với phương Đông, nhưng tay phải chạm đất và không cầm bát thuốc. Dược Vương trong kinh Pháp Hoa là Bồ-tát, không phải Phật. Danh mục bảo tàng đôi khi nhầm các hình tượng này; xem bài về Bồ-tát Dược Vương.
Đọc một bức thangka Dược Sư từng bước
- Trước hết nhìn chính giữa: Phật màu xanh ngồi kiết già, mặc y. Nhìn hai tay: tay phải ban cho (lòng bàn tay hướng ra, thường cầm cành a-lê-lặc), tay trái đỡ bát.
- Tiếp đến hai vị đứng hoặc ngồi hai bên: Bồ-tát Nhật Quang và Nguyệt Quang, thường nhận ra nhờ vầng mặt trời và vầng trăng khuyết.
- Xung quanh và phía trên: sáu vị Phật Dược Sư còn lại, mỗi vị có màu thân và thủ ấn riêng, đôi khi có cả Phật Thích-ca.
- Nhiều bức vẽ các vị thầy truyền thừa ở phía trên, và các vị hộ pháp ở phía dưới, gồm mười hai thần tướng, đôi khi cả người cúng dường đã đặt vẽ tranh.
- Mặt sau những bức thangka cổ có thể có câu chú khai quang viết bằng chữ Tây Tạng. Nếu có, đó là dấu hiệu bức tranh từng được dùng để tu tập.
Bảy vị Phật trên vầng hào quang ở Nhật
Ở Nhật, vầng hào quang của tượng Dược Sư thường có sáu hoặc bảy tượng Phật ngồi nhỏ, cùng kích thước. Đó là bảy vị Phật Dược Sư trong bản Nghĩa Tịnh, được hiểu là Phật Dược Sư và các hóa thân của Ngài. Khi tay hoặc bình thuốc bị mất hay bị thay, chi tiết này giúp nhận ra tượng Dược Sư.
Những hiểu lầm thường gặp
- Thân Phật màu xanh không chứng minh tranh dùng lapis lazuli: nhiều màu xanh là azurit hoặc bột màu tổng hợp về sau.
- Phật Dược Sư không phải nhân vật lịch sử: Ngài là vị Phật được mô tả trong kinh điển Đại thừa.
- Truyền thống Tây Tạng nói bộ Tứ Bộ Y Điển được một hóa thân của Phật Dược Sư giảng tại “Tanaduk”; đó là khung giáo pháp, không phải niên đại lịch sử. Xem Tứ Bộ Y Điển.
Ba tác phẩm nên tận mắt xem
- Hang 220 Mạc Cao, Đôn Hoàng: vách bắc vẽ vào thập niên 640, mô tả tịnh độ Dược Sư với bảy vị Phật đứng, nhạc công và vũ công; đây là một trong những bức tịnh độ Dược Sư lớn sớm nhất còn lại ở Trung Hoa.
- Bảo tàng Quốc gia Gyeongju (Hàn Quốc): tượng Phật Dược Sư đứng bằng đồng mạ vàng từ chùa Baengnyul-sa, thế kỷ VIII (Tân La thống nhất), quốc bảo. Hai tay đã mất, cho thấy việc định danh một tượng khó thế nào khi thiếu vật cầm tay.
- Chùa Yakushi-ji, Nara: bộ ba tượng đồng ở Kim Đường, cùng Bồ-tát Nhật Quang và Nguyệt Quang, là một kiệt tác nghệ thuật đúc đồng Đông Á. Hoa văn trên bệ tượng chính gợi nhớ những con đường giao thương nối Nhật Bản, Trung Hoa và Trung Á.
Ở Mông Cổ, tượng đồng mạ vàng của nhà điêu khắc Zanabazar (1635–1723) và trường phái ông vẫn là mẫu mực về phong cách; xem trường phái Zanabazar.
Để tìm hiểu thêm
Tượng và thangka trong danh mục cho thấy rõ những khác biệt này. Văn bản kinh và các bản chú giải có ở mục sách. Những bức tranh cổ của trang này (thangka Tây Tạng, tranh Khara-Khoto, bích họa Trung Quốc thời Nguyên, cuộn tranh Nhật Bản thời Kamakura) đều lấy từ các bộ sưu tập của bảo tàng, ghi nguồn trong phần thông tin pháp lý.
Nguồn
- Himalayan Art Resources, Medicine Buddha
- Himalayan Art Resources, hình tượng Phật Dược Sư
- Wikipedia tiếng Nhật, 薬師如来
- Raoul Birnbaum, The Healing Buddha (1979)
- Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng
Lapis miễn phí và không có quảng cáo. Bạn có thể ủng hộ việc duy trì trang.