Tranh thangka Tây Tạng · 1687–1703 · Desi Sangye Gyatso (Blue Beryl)

Màu sắc, chất liệu và phong cách của tượng và tranh Phật Dược Sư

Bột màu, kim loại, gỗ, vải và đá: tượng và tranh Phật Dược Sư được làm bằng gì, và phong cách khác nhau thế nào từ Tây Tạng đến Nhật Bản, từ Java đến Việt Nam, cho đến các phiên bản phổ biến ngày nay.

Vật liệu

Lapis lazuli và lam ultramarine
Một loại đá xanh lam được khai thác từ hàng nghìn năm ở Badakhshan (Afghanistan). Nghiền và lọc kỹ, nó cho màu lam ultramarine, một màu xanh đắt tiền, dùng để vẽ thân Phật Dược Sư trong những bức tranh đẹp nhất.
Azurit
Một khoáng chất đồng, rẻ hơn lapis, cho màu xanh lam đậm. Đây là màu xanh phổ biến nhất trong thangka và tranh Đôn Hoàng; qua nhiều thế kỷ, nó có thể sẫm lại.
Malachit
Một khoáng chất đồng màu lục, thường có cùng với azurit. Nó cho các màu lục của phong cảnh, cây lá và y phục trong hội họa Tây Tạng và Trung Quốc.
Chu sa và son đỏ
Một quặng thủy ngân màu đỏ, hoặc chất tổng hợp tương đương. Nó cho các màu đỏ tươi của áo và đường viền. Chất này độc khi tiếp xúc, nên họa sĩ dùng nó rất cẩn thận.
Thư hoàng và đất son
Thư hoàng, một khoáng chất asen, cho màu vàng tươi; đất son, loại đất màu, cho các màu vàng và nâu. Chúng có trong hào quang, ngọn lửa và màu da.
Vàng
Vàng được dùng dưới dạng lá, dát lên tượng (thếp vàng), hoặc nghiền thành màu để vẽ nét trên thangka. Trên tượng đồng Tây Tạng và Nepal, vàng được mạ bằng thủy ngân.
Mực và nét vẽ
Trước khi tô màu, hình được phác bằng than rồi bằng mực, theo các lưới tỷ lệ. Ở Trung Quốc và Nhật Bản, chỉ riêng mực cũng dùng cho tranh in và bản chép kinh.
Vải bông, lụa và giấy
Thangka được vẽ trên vải bông đã phủ lớp nền, đôi khi trên lụa. Tranh Trung Quốc và Nhật Bản dùng lụa hoặc giấy, rồi được bồi thành cuộn treo dọc.
Đồng và đúc khuôn sáp
Nhiều tượng được đúc bằng đồng theo kỹ thuật khuôn sáp: một mẫu sáp được phủ đất sét, sáp chảy ra và kim loại thế chỗ. Bộ ba tượng ở Yakushi-ji và các tượng đồng Tây Tạng được làm như vậy.
Gỗ
Ở Nhật Bản, phần lớn tượng làm bằng gỗ: đầu thời Heian tạc từ một khối (ichiboku-zukuri), về sau ghép từ nhiều khối (yosegi-zukuri). Người ta dùng gỗ bách (hinoki), katsura hoặc đàn hương.
Sơn mài khô
Một kỹ thuật thời Nara: nhiều lớp vải gai tẩm sơn được đắp lên một lõi, rồi làm mịn dần. Nhẹ và chính xác, kỹ thuật này cho phép tạo những khuôn mặt rất tinh tế.
Đất sét và bích họa
Tượng đất sét và tranh vẽ trên vữa: các hang Đôn Hoàng phủ đầy những tác phẩm như thế, và mười hai thần tướng ở Shin-Yakushi-ji làm bằng đất sét. Đây là những chất liệu mỏng manh, dễ hỏng vì ẩm.
Đá
Đá được dùng cho tượng ngoài trời, nhất là ở Hàn Quốc: tượng Gatbawi bằng đá hoa cương trên núi Palgong là một ví dụ. Tượng được tạc vào vách đá hoặc ghép từ các khối.
Vải và kỹ thuật đắp
Một số thangka không vẽ mà được khâu từ những mảnh lụa (kỹ thuật đắp) hoặc thêu. Những bức rất lớn được trải ra trên sườn đồi vào dịp lễ hội.

So sánh các phong cách

Tây Tạng và Himalaya
Thân xanh lam đậm, thường có tám vị Phật Dược Sư vây quanh. Tranh tuân theo các lưới tỷ lệ nghiêm ngặt; các trường phái như Menri và Karma Gardri khác nhau ở màu sắc và phong cảnh.
Tranh thangka Tây Tạng · 1201–1400 · Art Institute of Chicago
Trung Quốc, thời Đường
Ở Đôn Hoàng, Phật Dược Sư xuất hiện trong những cảnh cõi tịnh độ rộng lớn, có cung điện, hồ nước và dàn nhạc. Hình khối đầy đặn, màu khoáng, gương mặt an tĩnh.
Bích họa Trung Hoa · 618–649 · Mogao Cave 322, Dunhuang
Trung Quốc, thời Nguyên và Minh
Bích họa trong chùa trở nên đồ sộ, như ở chùa Quảng Thắng (khoảng năm 1319, nay ở bảo tàng Met). Nếp áo uốn lượn, màu sắc ấm hơn, các vị theo hầu mặc y phục lộng lẫy.
Bích họa Trung Hoa · ~1319 · The Metropolitan Museum of Art
Nhật Bản, thời Asuka và Nara
Những tượng lớn đầu tiên làm bằng đồng mạ vàng hoặc sơn mài khô, trang nghiêm và chính diện, như ở Hōryū-ji và Yakushi-ji. Tay không cầm gì: bình thuốc chỉ xuất hiện về sau.
Tượng Nhật Bản · 607 · Hōryū-ji · Tōkyō Bijutsu Gakkō
Nhật Bản, thời Heian và sau đó
Gỗ chiếm ưu thế: lúc đầu là những hình nặng nề, uy nghi, rồi từ thế kỷ XI mềm mại hơn. Yakushi cầm bình thuốc, có Nhật Quang, Nguyệt Quang và mười hai thần tướng vây quanh.
Tượng Nhật Bản · 900–1100 · Art Institute of Chicago · Daderot
Hàn Quốc, Silla thống nhất
Tượng đồng mạ vàng và tượng đá thế kỷ VIII–IX, thanh thoát hoặc mạnh mẽ, thường cầm bình thuốc. Gatbawi và tượng chùa Baengnyulsa là những ví dụ nổi tiếng.
danielcraig (Standing Gilt-bronze Bhaisajyaguru Buddha of Baengnyulsa Temple(백률사 금동약사여래입상)) · CC BY-SA 2.0
Mông Cổ và Buryatia
Tượng đồng mạ vàng và thangka theo truyền thống Tây Tạng, với các xưởng địa phương. Trường phái Zanabazar (thế kỷ XVII) nổi tiếng nhờ vẻ thanh nhã của các tượng đồng.
Александр Сигачёв (Museum of the Middle Urals - Buddha Bhaishajyaguru) · CC0
Campuchia (nghệ thuật Khmer)
Dưới thời Jayavarman VII, cuối thế kỷ XII, các bia ký ở nhà nguyện của những bệnh viện Angkor khẩn cầu Bhaiṣajyaguru. Một số tượng đồng Khmer thời này được cho là tượng Ngài, như tượng ở Bảo tàng Brooklyn (khoảng thế kỷ XII). Ở đó có phong cách Angkor: gương mặt an tĩnh, nụ cười nhẹ, hình khối giản dị và gọn.
shooting_brooklyn · Brooklyn Museum (WLA brooklynmuseum Bhaisajyaguru Buddha of Healing) · CC BY-SA 2.5
Indonesia (Trung Java)
Những tượng nhỏ bằng đồng giàu thiếc, niên đại thế kỷ VIII–IX, đến từ Trung Java, thời Borobudur. Một số được lưu giữ tại Viện Smithsonian ở Washington. Việc xác định đây là Phật Dược Sư chủ yếu dựa vào vật cầm trên tay; các bảo tàng thường trình bày điều này một cách thận trọng.
Daderot (Medicine buddha Bhaishajyaguru, Indonesia, central Java, 700s-800s AD, high tin bronze - Arthur M. Sackler Gallery - DSC05112) · Phạm vi công cộng
Vương quốc Tây Hạ (Khara-Khoto)
Ở Khara-Khoto, một thành của vương quốc Tây Hạ của người Đảng Hạng, đoàn thám hiểm Nga của Pyotr Kozlov đã tìm thấy năm 1908–1909 những bức tranh trên vải bông cuối thế kỷ XII và thế kỷ XIII. Nay ở Bảo tàng Hermitage, chúng kết hợp lối vẽ Tây Tạng (bố cục, màu sắc) với chi tiết Trung Hoa (gương mặt, y phục).
Tranh Trung Á · 1201–1300 · State Hermitage Museum
Việt Nam (thời hiện đại)
Ở Việt Nam, Ngài được gọi là Phật Dược Sư. Nhiều chùa Đại thừa có ban thờ hoặc điện thờ Ngài, như Dược Sư Phật Điện của chùa Bảo Thắng ở Thủ Đức (ảnh năm 2021). Tượng mới ở đây thường được thếp vàng và sơn màu tươi.
Phương Huy (Chùa Bảo Thắng ở Thủ Đức, tháng 12 năm 2021 (tượng Phật ở Dược Sư Phật Điện) (1)) · CC BY-SA 4.0
Phiên bản hiện đại và phổ biến
Những hình ảnh cổ cũng sống tiếp dưới các dạng phổ biến: áp phích, tranh in, tượng nhỏ bằng nhựa, thậm chí cả một bộ xếp hình 1000 mảnh (2021) tái hiện bức bích họa Phật Dược Sư ở hang 12 Mạc Cao. Những vật này không phải tác phẩm cổ, nhưng cho thấy các hình ảnh ấy lưu truyền ngày nay ra sao.
Grace Hwu (2021.07.07-07.11 1000pcs 璀璨敦煌系列：第12窟-藥師經變 Mogao Grottoes Cave 012 Main Chamber North Wall (1) (51304924644)) · CC BY 2.0